เปิดตำนาน ‘ผ้าแส่ว’ คัมภีร์แพรวากาฬสินธุ์ ถอดรหัสทุนวัฒนธรรม ยกระดับเศรษฐกิจชุมชน
บนผืนผ้าสี่เหลี่ยมขนาดไม่เล็กไม่ใหญ่ที่เต็มไปด้วยลวดลายวิจิตรตระการตา ไม่ได้เป็นเพียงชิ้นงานศิลปะทั่วไป แต่คือ “ผ้าแส่ว” คัมภีร์ลายผ้าแพรวาแห่งบ้านหนองช้าง อำเภอสามชัย จังหวัดกาฬสินธุ์ มรดกล้ำค่าที่บรรพบุรุษได้รวบรวมเทคนิคและอัตลักษณ์การทอผ้าของแต่ละตระกูล บันทึกไว้เป็น ‘แม่แบบ’ เพื่อส่งต่อภูมิปัญญาให้ลูกหลานไม่ให้สูญหายไปตามกาลเวลา
ณ บ้านของ ‘แม่หอม’ นางประกอบ ปัญจิต ครูช่างศิลปหัตถกรรมแห่งเมืองกาฬสินธุ์ “ผ้าแส่ว” ได้ถูกนำมาปัดฝุ่นและต่อยอดลมหายใจอีกครั้ง แม่หอมไม่ได้เพียงแต่อนุรักษ์ลวดลายดั้งเดิมไว้ตามคัมภีร์โบราณ แต่ยังได้ประยุกต์และคิดค้นเทคนิคการทอผ้าแบบใหม่ๆ ที่มีความร่วมสมัยและสอดรับกับความต้องการของตลาดในปัจจุบันมากยิ่งขึ้น
การปรับตัวและผสานนวัตกรรมเข้ากับภูมิปัญญาดั้งเดิมนี้ ส่งผลให้ผ้าไหมแพรวาของแม่หอมมี “มูลค่าเพิ่ม” อย่างมีนัยสำคัญ สามารถขยายโอกาสในการเข้าถึงกลุ่มผู้บริโภคที่หลากหลาย จากอดีตที่การทอผ้าเป็นเพียงอาชีพเสริม ปัจจุบันได้พลิกบทบาทกลายเป็น ‘อาชีพหลัก’ ที่สามารถสร้างรายได้เลี้ยงชีพตนเองและครอบครัวได้อย่างยั่งยืน
มากไปกว่านั้น ความสำเร็จระดับบุคคลได้ถูกขยายผลสู่ระดับชุมชน เมื่อแม่หอมตัดสินใจเปิดบ้านตนเองเป็น “ศูนย์เรียนรู้ผ้าทอผู้ไทครูช่างศิลปหัตถกรรม” พร้อมทั้งเป็นแกนนำในการรวมกลุ่มชาวบ้านก่อตั้ง “วิสาหกิจชุมชนผ้าไหมแพรวาหนองช้าง” เพื่อสร้างความเข้มแข็งและกระจายรายได้สู่เศรษฐกิจฐานรากอย่างแท้จริง
โมเดลการพัฒนาของวิสาหกิจชุมชนผ้าไหมแพรวาหนองช้าง สอดรับโดยตรงกับกระบวนทัศน์ “ทุนทางวัฒนธรรมชุมชน = ทุนชาติ” และ “ทุนวัฒนธรรม สร้างชาติ” ซึ่งปัจจุบันกำลังได้รับการผลักดันอย่างเป็นรูปธรรมผ่านโครงการวิจัยเรื่อง “การบริหารจัดการสื่อวัฒนธรรมชุมชนเพื่อยกระดับเมืองรองสู่เมืองเศรษฐกิจสร้างสรรค์”
โครงการระดับชาติดังกล่าว นำทัพขับเคลื่อนโดย ดร.ธนภณ วัฒนกุล ประธานคณะกรรมการส่งเสริมแผนงานเป้าหมายสำคัญ (Promoting Committee : PC) และ ดร.ถวิลวดี บุรีกุล ผู้อำนวยการแผนงานเชิงกลยุทธ์การนำงานวิจัยและนวัตกรรมไปใช้ประโยชน์และเป้าหมายสำคัญตามยุทธศาสตร์ ววน. (PD) ภายใต้แผนงานเป้าหมายสำคัญเรื่อง “ยกระดับเมืองรองสู่เมืองเศรษฐกิจวัฒนธรรม”
การขับเคลื่อนนี้ได้รับการสนับสนุนบูรณาการจากหลายหน่วยงานหลัก ได้แก่ กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.), กองทุนส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (กองทุน ววน.), สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.), สำนักงานเร่งรัดการวิจัยและนวัตกรรมเพื่อเพิ่มความสามารถการแข่งขันและการพัฒนาพื้นที่ (องค์การมหาชน) (รวพ.) และหน่วยบริหารจัดการทุนด้านการพัฒนาพื้นที่ (บพท.) โดยมี มูลนิธิสื่อสานพลังชุมชน เป็นหน่วยงานหลักในการดำเนินงานลงพื้นที่
นี่คือภาพสะท้อนที่ชัดเจนว่า การรักษาภูมิปัญญาท้องถิ่นอย่าง “ผ้าแส่ว” เมื่อผสานเข้ากับการบริหารจัดการและการสนับสนุนเชิงนโยบายที่ตรงจุด สามารถพลิกฟื้น ‘ทุนวัฒนธรรม’ ให้กลายเป็นกลไกสำคัญในการยกระดับเมืองรอง สร้างเม็ดเงินหล่อเลี้ยงชุมชน และนำไปสู่การเป็นเมืองเศรษฐกิจสร้างสรรค์ได้อย่างยั่งยืน
ข้อมูลติดต่อสำหรับผู้สนใจศึกษาดูงานและอุดหนุนผลิตภัณฑ์: วิสาหกิจชุมชนผ้าไหมแพรวาหนองช้าง ที่ตั้ง: 17 หมู่ 3 บ้านหนองช้าง ต.หนองช้าง อ.สามชัย จ.กาฬสินธุ์ โทรศัพท์: 08-5739-8739
