เปิดตำนาน “บาตูแนแซ” บ้านเนียง: จากก้อนหินริมทาง สู่ศิลปะปูนปั้นเตือนสติหลังความตาย

       บนเส้นทางถนนสาย 409 บ้านเนียง-ยะหา ภาพของก้อนหินปูนปั้นหลากรูปทรงที่วางเรียงรายริมถนนนับร้อยเมตร ไม่เพียงแต่เป็นสัญลักษณ์ของอาชีพที่สืบทอดกันมา แต่คือ “จดหมายเหตุ” หน้าสุดท้ายของมนุษย์ที่เรียกว่า “บาตูแนแซ” หลักปักปันเขตแดนระหว่างโลกนี้กับโลกหน้า

       หากใครได้สัญจรผ่านเส้นทางลำเลียงพลและสินค้าจากอำเภอเมืองยะลา มุ่งหน้าสู่อำเภอยะหา ประมาณ 8 กิโลเมตรเศษ  บริเวณสามแยกบ้านเนียง จะพบกับทัศนียภาพที่แปลกตา และคุ้นตาสำหรับคนท้องถิ่น สองข้างทางระยะทางกว่า 200 เมตร เต็มไปด้วยก้อนหิน รูปทรงต่างๆ  และ ปูนปั้นที่วางเรียงราย นี่คือแหล่งผลิตและจำหน่าย “บาตูแนแซ” (Batu Nisan) หรือป้ายสัญลักษณ์บนหลุมฝังศพที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งในพื้นที่ชายแดนใต้

     ในอดีต “แนแซ” เป็นเพียงก้อนหินธรรมชาติที่นำมาวางเพื่อเครื่องหมายบ่งบอกตำแหน่งหลุมศพในกุโบร์ (สุสานมุสลิม) แต่กาลเวลาผ่านไป ภูมิปัญญาชาวบ้านได้เปลี่ยนก้อนหินธรรมดาให้กลายเป็นงานประติมากรรมปูนซีเมนต์ที่มีเอกลักษณ์

    จากข้อมูลระบะว่า บาตูแนแซ ปูนซีเมนต์เริ่มปรากฏชัดเจนหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 โดยเริ่มจากการหล่อปูนผสมทรายหยาบ ประดับลายดอกไม้ และพัฒนามาสู่การเขียนคำจารึกอักษรยาวี ระบุชื่อและวันเวลาที่ล่วงลับ เพื่อให้ลูกหลานได้รำลึกถึง

       “ตั้งแต่ผมจำความได้ ที่บ้านก็ทำอาชีพขายบาตูแนแซแล้ว” ทายาทผู้สืบทอดกิจการคนหนึ่งในบ้านเนียงเล่าให้ฟัง แม้ปัจจุบันการผลิตจะลดน้อยลงตามวัยของผู้ทำ แต่ความต้องการของลูกค้าประจำยังมีต่อเนื่อง ด้วยเสน่ห์ของงานทำมือที่ยากจะหาโรงงานใดเลียนแบบได้

     ภูมิปัญญาที่น่าสนใจของบาตูแนแซบ้านเนียง คือการออกแบบรูปทรงเพื่อระบุอัตลักษณ์ของผู้ล่วงลับ โดยสามารถแบ่งออกเป็นกลุ่มใหญ่ๆ บาตูแนแซรูปทรงแท่ง (สำหรับเพศชาย) พัฒนามาจากรูปทรงหออะซาน หรือมัสยิด มีทั้งแบบทรงกระบอก หกเหลี่ยม และสี่เหลี่ยม บางรุ่นมียอดโดมประดับดาว

   บาตูแนแซรูปทรงแผ่น (สำหรับเพศหญิง) มีลักษณะแบนกว้าง ตกแต่งด้วยลวดลายดอกไม้ ใบไม้ หรือโครงร่างมัสยิดอย่างอ่อนช้อย

     ในปัจจุบัน “บาตูแนแซรุ่นใหม่” ได้รับความนิยมอย่างมาก เนื่องจากมีการใช้ทรายละเอียดทำให้ผิวสัมผัสเรียบเนียน สามารถทาสีสันสวยงามและมีความทนทานสูง โดยมีแกนกลางเป็นเหล็กเส้นเพื่อความแข็งแรง ราคาเข้าถึงง่าย ทำให้ภูมิปัญญาแบบเดิมค่อยๆ ปรับตัวเข้าสู่กึ่งอุตสาหกรรมในครัวเรือน

    ความสำคัญของบาตูแนแซไม่ได้หยุดอยู่แค่ความสวยงามหรือการบอกชื่อผู้ตาย แต่บนแผ่นปูนมักจารึกข้อความภาษาอาหรับที่เตือนใจผู้ที่ยังอยู่ถึงอนิจจังของชีวิต และการยึดมั่นในความดีตามหลักคำสอนของอัลลอฮ์ ด้วย

    การคงอยู่ของร้านขายบาตูแนแซริม ถนนสาย 409 บ้านเนียง – ยะหา จึงไม่ใช่แค่การค้าขายอุปกรณ์หลังความตาย แต่เป็นภาพสะท้อนของวัฒนธรรมที่หยั่งรากลึกในบ้านเนียง จังหวัดยะลา ที่ทำหน้าที่ส่งต่อลมหายใจของความเชื่อจากรุ่นสู่รุ่นอย่างไม่เสื่อมคลาย