แกะรอย ‘อุตสาหกรรมความขัดแย้ง’ สู่ ‘บาดแผลข้ามรุ่น’ ที่รัฐ-สื่อมักมองข้าม

         ตลอดระยะเวลากว่า 2 ทศวรรษของสถานการณ์ความไม่สงบในจังหวัดชายแดนภาคใต้ ภาพจำที่ปรากฏผ่านสื่อกระแสหลักมักหนีไม่พ้นรายงานเหตุรุนแรง ตัวเลขผู้สูญเสีย และความคืบหน้าบนโต๊ะเจรจาสันติภาพ ทว่าภายใต้ร่มเงาของงบประมาณด้านความมั่นคงที่ถูกทุ่มลงไปหลายแสนล้านบาท ยังมี “ความจริง” อีกหลายมิติที่ถูกกดทับ และรอคอยการชำแหละอย่างเป็นระบบ

ชำแหละ ‘อุตสาหกรรมความขัดแย้ง’ และผล ประโยชน์ทับซ้อน        

       ปฏิเสธไม่ได้ว่า “ความไม่สงบ” ได้กลายเป็นระบบนิเวศทางเศรษฐกิจรูปแบบหนึ่ง แหล่งข่าวในพื้นที่และนักวิชาการหลายสำนักต่างชี้ให้เห็นถึงการเติบโตของธุรกิจสีเทา การลักลอบค้าของเถื่อนข้ามพรมแดน เครือข่ายภัยแทรกซ้อน ไปจนถึงกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างงบความมั่นคงในแต่ละปี การคงอยู่ของสถานการณ์อาจกลายเป็นเกราะกำบังชั้นดีให้กับกลุ่มผลประโยชน์เหล่านี้ หากความสงบเกิดขึ้นจริง คำถามสำคัญที่ต้องตรวจสอบคือ มีเครือข่ายใดบ้างที่สูญเสียรายได้และพยายาม “หล่อเลี้ยง” ความขัดแย้งนี้อยู่

วิกฤตสาธารณสุขเงียบ ‘บาดแผลทางจิตใจข้ามรุ่น’ 

     นอกเหนือจากการตั้งงบประมาณเยียวยาด้วยตัวเงิน ภาครัฐมักละเลยบาดแผลที่มองไม่เห็น ภาวะความผิดปกติทางอารมณ์หลังเผชิญเหตุการณ์สะเทือนขวัญ ไม่ได้เกิดจำกัดวงแค่ผู้สูญเสีย แต่ลุกลามถึงเด็กที่เติบโตมาท่ามกลางด่านตรวจและเสียงปืน รวมถึงเจ้าหน้าที่ระดับปฏิบัติการชั้นผู้น้อย นี่คือระเบิดเวลาทางสุขภาพจิตที่ถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น ซึ่งปัจจุบันพื้นที่ยังขาดแคลนบุคลากรและระบบการบำบัดทางจิตเวชที่สอดคล้องกับบริบทพหุวัฒนธรรมอย่างรุนแรง

รื้อมายาคติคู่ขัดแย้ง สู่ ‘ความหลากหลายที่ซ้อนทับ’

      การตีความปัญหาชายแดนใต้ผ่านเลนส์คู่ขัดแย้ง “พุทธ-มุสลิม” หรือ “รัฐ-ผู้เห็นต่าง” เป็นการลดทอนความซับซ้อนของพื้นที่อย่างมีนัยสำคัญ ในโครงสร้างประชากรจริงมีความสลับซับซ้อนสูง ตั้งแต่กลุ่มทุนเครือข่ายคนไทยเชื้อสายจีนที่กุมชะตาเศรษฐกิจเมือง กลุ่มชาติพันธุ์ดั้งเดิมอย่างโอรังอัสลี ไปจนถึงความหลากหลายทางความคิดภายในชุมชนมุสลิมเอง ที่มีทั้งขั้วอนุรักษ์นิยมและกลุ่มก้าวหน้า ซึ่งพลวัตทางการเมืองของทุกกลุ่มล้วนส่งผลต่อทิศทางสันติภาพทั้งสิ้น

พลังเงียบคนรุ่นใหม่และ ‘เศรษฐกิจสร้างสรรค์’

      ท่ามกลางภาพลักษณ์พื้นที่สีแดง มีการก่อตัวของกลุ่มคนรุ่นใหม่ในปัตตานี ยะลา และนราธิวาส ที่ใช้ทุนทางวัฒนธรรมเป็นเครื่องมือต่อรอง ปรากฏการณ์ร้านกาแฟพิเศษ  ที่เติบโตอย่างก้าวกระโดด ศิลปะร่วมสมัย ซีนดนตรีอินดี้ หรือกลุ่มสตาร์ทอัพ ทิศทางเหล่านี้ไม่ใช่เพียงการทำธุรกิจ แต่คือความพยายามนิยามอัตลักษณ์ “คนปาตานี” ขึ้นใหม่ ให้หลุดพ้นจากการถูกผูกขาดโดยวาทกรรมความรุนแรงของรัฐ

สถานะผู้หญิง จาก ‘เหยื่อ’ สู่ ‘เสาหลัก’ การขับเคลื่อนสังคม

       บ่อยครั้งที่สื่อมักผลิตซ้ำภาพผู้หญิงในฐานะผู้รับผลกระทบหรือหญิงม่าย ทว่าข้อมูลเชิงประจักษ์ในระดับพื้นที่พบว่า สตรีชายแดนใต้คือกลไกหลักในการพยุงเศรษฐกิจฐานราก เป็นแกนนำเครือข่ายภาคประชาสังคม และทำหน้าที่เจรจาไกล่เกลี่ยความขัดแย้งระดับรากหญ้า บทบาทที่แท้จริงของพวกเธอคือกลไกสร้างสันติภาพ  ที่ภาครัฐยังไม่สามารถดึงศักยภาพเชิงโครงสร้างนี้มาใช้ประโยชน์ได้อย่างเต็มที่

       ทั้งหมดนี้สะท้อนให้เห็นว่า การแก้ปัญหาชายแดนใต้ไม่อาจพึ่งพาเพียงมาตรการปิดล้อมตรวจค้นหรืองบประมาณความมั่นคง แต่ต้องอาศัยการตรวจสอบโครงสร้างผลประโยชน์อย่างโปร่งใส และการเปิดพื้นที่ทางการเมืองให้สอดรับกับความเปลี่ยนแปลงของสังคม